Kancelaria Adwokacka
Przemysław Czaicki

Porady

Wydziedziczenie i niegodność dziedziczenia – czyli sposoby na pozbawienie prawa do spadku

Wydziedziczeniem, w potocznym rozumieniu, zwykło nazywać się sytuację pominięcia spadkobiercy ustawowego w sporządzonym przez spadkodawcę testamencie. Tego typu działanie, jeśli miało na celu pozbawienie tej osoby wszelkich praw do spadku, niestety nie przyniesie testatorowi zamierzonych skutków. Istnieją jednak instytucje, których zastosowanie pozwoli spadkodawcy lub innym spadkobiercom na pozbawienie niektórych osób prawa do spadku.

W przypadku pominięcia w testamencie osoby będącej w kręgu osób ustawowo uprawnionych do dziedziczenia, nie dochodzi do wydziedziczenia takiej osoby, jako że przysługiwać jej będzie prawo do zachowku, czyli możliwość żądania od spadkobierców odpowiedniej części spadku, jaki otrzymałaby ona w przypadku braku sporządzenia przez spadkodawcę testamentu (tę instytucję szerzej opisywaliśmy tutaj). Wydziedziczeniem nazywamy natomiast uprawnienie spadkodawcy do pozbawienia w testamencie zstępnych, małżonka i rodziców prawa do zachowku, z którego można skorzystać jedynie w ściśle określonych okolicznościach, tj. jeżeli uprawniony do zachowku:

1) wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego – w praktyce zastosowanie tej przyczyny możliwe byłoby w przypadku trwałego utrzymywania się nagannego trybu życia tej osoby, który przejawiać mógłby się m.in. alkoholizmem, narkomanią, trudnieniem się nielegalnymi zajęciami, prostytucją czy też polegać mógłby na zaniedbywaniu własnej rodziny;

2) dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci – oczywiście przestępstwa, których dokonanie stanowi przesłankę możliwości wydziedziczenia, stypizowane są w Kodeksie karnym, problematyczne w praktyce okazać się może jednak określenie zakresu pojęcia „osób najbliższych spadkodawcy” – wydaje się, wobec braku bezpośredniego odesłania w tym zakresie do któregokolwiek z innych przepisów, że zakres tego pojęcia powinien być ustalany i oceniany każdorazowo w realiach danej sytuacji faktycznej;

3) uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych – z możliwością realizacji uprawnienia do wydziedziczenia osoby uprawnionej do zachowku będziemy mieli do czynienia przede wszystkim w przypadku faktycznego zerwania kontaktów rodzinnych, wszczynania ciągłych awantur, kierowania pod adresem spadkodawcy nieuzasadnionych i krzywdzących zarzutów, wyrzucenia go z domu, niewykonywaniu obowiązków alimentacyjnych, nieudzielaniu opieki, braku pomocy w chorobie.

Co istotne – sam testament może być sporządzony w celu powołania niektórych osób do spadku, jak również wyłącznie w celu wydziedziczenia niektórych spośród potencjalnych spadkobierców od dziedziczenia. Należy jednak pamiętać, że przyczyny wydziedziczenia powinny być konkretnie wskazane i opisane w samym testamencie, aby można było ustalić rzeczywistą ich zasadność – samo zaś wskazanie na jedną z wyżej wymienionych kodeksowych przesłanek wydziedziczenia będzie niewystarczające, nawet jeśli w rzeczywistości istniały przyczyny uzasadniające skorzystanie z tej instytucji. Trzeba również mieć na uwadze, że osoba wydziedziczona zachowa prawo do ustalenia przed sądem ewentualnej bezpodstawności dziedziczenia. Ponadto wskazania wymaga fakt, iż wydziedziczenia nie można dokonać pod warunkiem ani z zastrzeżeniem terminu.

Czym innym od wydziedziczenia jest natomiast niegodność dziedziczenia. Ustawodawca przewidział pewne mechanizmy pozwalające na wykluczenie spośród spadkobierców osób, które czy to występowały przeciwko osobie spadkodawcy, czy też przeciwko swobodzie jego testowania. Należy przy tym zauważyć, że niegodność dziedziczenia, odmiennie od historycznych już uregulowań, nie znajdzie zastosowania ipso iure – może być ona stwierdzona jedynie konstytutywnym orzeczeniem sądu.

Spadkobierca może być uznany przez sąd za niegodnego, jeżeli:

1) dopuścił się on umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy – należy wskazać, że kluczowym elementem oceny, czy dane przestępstwo można uznać za ciężkie, jest nie tylko rodzaj dokonanego przez sprawcę czynu, a być może przede wszystkim okoliczności konkretnego przypadku; trafnie się jednak wskazuje, że nie tylko zbrodnie, a również występki, mogą być kwalifikowane jako przestępstwa ciężkie;

2) podstępem lub groźbą nakłonił spadkodawcę do sporządzenia lub odwołania testamentu albo w taki sam sposób przeszkodził mu w dokonaniu jednej z tych czynności – w praktyce przepis ten nie będzie miał zastosowania, jeśli pomimo nakłaniania spadkodawcy przy pomocy podstępu czy groźby do zmiany jego woli, nie sporządzi on testamentu lub nie odwoła swej wcześniejszej czynności;

3) umyślnie ukrył lub zniszczył testament spadkodawcy, podrobił lub przerobił jego testament albo świadomie skorzystał z testamentu przez inną osobę podrobionego lub przerobionego – na marginesie można wskazać, że uznanie za niegodnego dziedziczenia nie będzie mogło być uzasadnione tą podstawą w przypadku zniszczenia pisma stwierdzającego, zgodnie z art. 952 § 3 Kodeksu cywilnego, treść testamentu ustnego.

Należy podkreślić, że niegodność dziedziczenia odnosi skutek zarówno do spadkobrania ustawowego, jak i testamentowego. Co istotne – spadkobiercy uznanemu za niegodnego nie przysługuje również prawo do zachowku. Spadkodawca taki traktowany jest tak, jakby nie dożył otwarcia spadku.

Zarówno przy wydziedziczeniu, jak i przy niegodności dziedziczenia zastosowanie znaleźć może instytucja przebaczenia. Przebaczenie polega na puszczeniu w niepamięć przez spadkodawcę nagannych czynów spadkobiercy. Spadkodawca nie musi przy dokonywaniu przebaczenia mieć nawet zdolności do czynności cywilnoprawnych, wystarczy jego dostateczne rozeznanie. Może być ono dokonane w zasadzie w formie dowolnej, nawet w sposób dorozumiany, przy czym przy ocenie tego faktu należałoby zachować daleko idącą ostrożność. W wyniku przebaczenia spadkobierca nie może zostać wydziedziczony ani uznany za niegodnego, oczywiście tylko w zakresie, w jakim spadkodawca mu przebaczył.

 

Przemysław Czaicki

adwokat

Kontakt telefoniczny

Formularz kontaktowy

Na stronie używamy cookies. Korzystanie z witryny oznacza zgodę na ich wykorzystywanie. Więcej informacji znajdziesz tutaj.